Het was Marc van Oostendorp die dit boek op Neerlandistiek aanraadde, en ja, het is een grote aanrader. Precies het boek waarnaar ik op zoek was, het boek waarin de auteur een aantal dingen die ik half vermoedde helder en duidelijk uitlegt.

Als literatuurwetenschapper heb ik taalwetenschap gehad, en omdat ik altijd geïnteresseerd ben geweest in de link tussen technologie en taal heb ik in de afgelopen veertig jaar het nodig meegekregen over de ontwikkelingen rond kunstmatige intelligentie. Was altijd al nieuwsgierig naar computervertaling, las Searle, semiotiek, de nodige cognitieve filosofie, Churchland, herinner me de opkomst van de theorie van de neurale netwerken, probeerde Shannon & Weaver te begrijpen, las Weizenbaum, zag de eerste chatbots verschijnen, en verdiepte me in het gebruik van de computer voor het genereren van tekst: Krol, Balestrini, OULIPO, en ook Brandt Corstius. (Die laatste had ik in 1984-1985 dus NIET als docent voor de inleiding taalwetenschap, ik was ingedeeld bij Dik). En de huidige discussies volg ik op de voet. Dat AI alles heeft te maken met taal, weet ik ook. Veel van wat Daelemans in dit overzichtsboek – want dat is het – behandelt was me daardoor al min of meer bekend. Maar dat zijn dingen waarvoor ik met plezier op herhalingsoefening ga.

Goed, ik weet dan wel een beetje over AI en taal, maar wat me ‘steekt’ is dat ik niet werkelijk op conceptueel niveau weet wat een LLM doet.

Natuurlijk kan ik net als iedereen een LLM gebruiken, en net als wel meer mensen haat ik de tekst-output van ze. (Zoals ik het nog meer haat om AI aan de telefoon te krijgen). Ik krijg er nog steeds de kriebels van, ook al is het geslijm geloof ik minder dan vroeger. Ik gebruik LLMs er te weinig voor. Alleen vertaalsoftware gebruik ik redelijk intensief. Zo nu en dan voed ik een tekst die ik heb geschreven aan AI-redactiesoftware, vooral Engelse tekst. De spel- en grammaticafouten verbeter ik, de andere voorstellen wijs ik meestal af. Vind ze verbeteringen voor zombies. Omdat ‘het’ allemaal gericht is op het bereiken van een gemiddelde – gebaseerd op data uit het verleden. En dat gemiddelde is misschien in veel contexten functioneel, maar dat is niet wat ik wil. Of ik kan wijzen op de aannames over wat effectief proza is, en de bias van de LLM. Maar als ik zoiets beweer begeef ik me op glas ijs. Want hoe zit dat dan precies in elkaar? Ik heb de afgelopen jaren wel eens geprobeerd een stapje beter te begrijpen hoe LLMs werken, maar vond nooit een goede ingang. Alsof er geen tussenstap was tussen een oppervlakkige beschrijving van wat ChatGPT of Claude doet, en hoe wonderlijk of fantastisch of biased dat is, en papers vol wiskundige vergelijkingen die over deelaspecten gaan, en voor mij veel te gedetailleerd zijn.

In AI en taal legt Daelemans wel helder uit hoe de LLMs werken, op een manier die voor mij te volgen is. (Slechts een paar wiskundige vergelijkingen waarvoor mijn kennis te ver is weggezakt). Vooral deel 2 ‘Hoe machines taal verwerken’ is de eye-opener. Daelemans neemt je daarin mee onder de motorkap. Legt uit hoe de de taaltechnologie zich ontwikkelde en waarom LLMs en hun statistische op brute rekenkracht gebaseerde methode bleek te werken. Hij legt wat de statistiek uit, wat zelflerende algoritmes doen (ik wist al dat die eigenlijk heel banaal zijn, en niks bijzonders of intelligents), hoe woorden worden omgezet naar numerieke vectoren, en hoe je daarmee kunt rekenen.

Alle andere onderwerpen komen ook langs, inclusief de juridische en politieke hete hangijzers – soms worden ze in maar twee zinnen behandeld, maar altijd effectief. Het boek wijst je naar tientallen andere deelonderwerpen, heel veel daarvan superinteressant.

Ik las het boek in één avond uit. Het ‘grappige’ effect is dat ik LLMs nu minder haat dan voorheen. Ik ben ook nog meer onder de indruk van de onvoorstelbare (sublieme) rekenkracht, en wat je met help van LLMs zou kunnen bereiken als je ze voor goede doeleinden gebruikt (wetenschappelijk onderzoek! bijdragen aan het begrijpen van taal!), in plaats van voor rekenkracht te verbruiken voor de productie van AI-slop en de verrijking van de tech-bros.

(De samenleving gaan we er zeker niet mee ‘redden’, met die AI. (Wat dat ook zou betekenen. ‘Kan AI de wereld redden?’ is een domme en een verkeerde vraag). Er zouden ook geen nieuwe datacenters bijgebouwd moeten worden, en we zouden moeten stoppen met die domme AI-race (maar wel Europese LLMs en little language models ontwikkelen), enzovoorts enzoverder. (Wie wil kan zich voorstellen hoe nu een boze ‘rant’ volgt).)

Daelemans sluit zelf af met deze zinnen: ‘Schrijven, vertalen en programmeren zijn manieren om te denken. Een generatie die die vaardigheden niet meer oefent, verliest niet alleen expertise maar ook cognitieve autonomie.’

En ja, ik bezit graag zelf ‘expertise’ (en dat is dan meestal snappen dat je er nog steeds maar heel weinig van begrijpt), en cognitieve autonomie. Waar leef je anders voor?

En ja, ik denk dat wij mensen een ‘ander soort’ expertise bezitten. (Wonderlijk hoe een kind met veel en veel minder input sneller een taal leert dan een LLM.) En wat wat wij bijvoorbeeld doen met poëzie en met muziek vergeleken met wat een LLM doet, een onbegrijpelijke short-cut is naar iets wat je ‘inzicht’ kunt noemen. (En daarbij maakt het niks uit dat een computer eventueel met diezelfde opeenvolging van woorden of geluidsgolven aan zou kunnen komen). Er is ook iets met intentie dat essentieel en doorslaggevend is. (Daelemans noemt dat ook).

Noot: voor een literatuurwetenschapper van mijn generatie is dat superinteressant, want ik ben ‘groot geworden’ met het idee dat intentie er eigenlijk niet toe doet als je met teksten (weefsels van woorden) te maken hebt. Maar dat ging over auteursintentie, en ging in tegen de filosofisch naïeve idee dat de betekenis van een tekst bepaald wordt door de auteursintentie, of dat de taak van de lezer is om die intentie te reconstrueren. Maar blijkbaar is er dus nog iets anders met intentie. Zou je een verschil kunnen vinden tussen een tekst die ‘intentie’ heeft, en een tekst die geen ‘intentie’ heeft, tussen een levende tekst, en een zombietekst? Hmm. (Of begin ik nu te hallucineren?)

Zon en natte weg. Novemberweer. Veel blauwe lucht en zon, maar ook een overtrekkende bui. De wegen overal nat – daar had ik niet op gerekend (in Amsterdam waren ze droog). Aanpassing van de route, zo reed ik toch om de bui heen, pakte nog net het staartje mee, maar vooral in de zon gereden (ook toen het regende).

Minirondje. Laatste beetje zon vangen, einde van de middag. En bij bijna blauwe lucht ook nog twee minibuitjes meepikken, en een regenboog zien.

En weer terug. Almelo – Zwolle. Volop zon, prachtige herfstkleuren. Koud, eerst nog 3 graden, maar oostenwind in de rug. Fijne route met aardige wat stukken waar ik nog nooit eerder was, of nog niet zo vaak. Via het Lage Veld, Piksen, Scharlebelt (daar was ik nooit en daar stond een heel veld vol oranje bloemen in bloei), Eelerberg, Twentse weg (niet de mooiste route, maar bij dit weer en deze zon heel mooi), en langs het kanaal naar Zwolle. Eigenlijk maar een korte rit, maar bij zoveel moois en nieuws lijkt het veel langer. Bij Zwolle ging de zon weg achter de nevel. Dus precies lang genoeg, deze rit. (Ook al omdat ik een lichte verkoudheid heb). Iemand goede Gribgrab-handschoenen gevonden op station Zwolle? Ik ben de mijne daar verloren.

Rondje Tankenberg (en Paaschberg en Hakenberg – maar dat is geen bergje). Prachtig mooi herfstweer, in de ochtend wel erg koud (de daken waren wit), en oostenwind. Net als gisteren: lage zon over het landschap, bomen in alle tinten geel, groen en bruin. Rustig gereden en genoten van het moois.

Mn moeder bezoeken. Prachtig weer, trein naar Zwolle gepakt en vanaf daar naar Almelo gefietst. Bijna vakantiegevoel met de laagstaande zon over het landschap, de herfstkleuren en de volle zadeltas aan de racefiets. Route op goed geluk, eerst het IJsseldal – wat niet de bedoeling was maar heel mooi – dan via Raalte, Mariënheem en Hellendoorn (achteraf gezien had ik toch even over de Lutterberg moeten rijden), en dwars door het Wierdense Veld. Rustig gereden (lichte verkoudheid), en de oostenwind viel mee. Wel koud. Goed getimed, tegen zonsondergang was ik er.

Precies hetzelfde als gisteren, Landje van Geijssel, flinke maar niet lastige noordoostenwind, 9 graden, en zon.

Ik begin mijn werkdag meestal met wat nieuws lezen – een snel rondje langs wat online kranten, het weerbericht, wielernieuws – wat al snel overgaat in het lezen van een paar achtergrondartikelen die ik in afzonderlijke vensters of tabbladen heb geopend.

Vandaag was zo’n dag waarop ik om drie uur constateerde dat ik nog steeds vensters en tabbladen had openstaan. Er was almaar meer bijgekomen, ik had alweer een boek gedownload dat ik wilde lezen (Vector Media, van Leonardo Impett and Fabian Offert, omdat Joost Rekveld er op wees, https://assemblag.es/@joost_rekveld/117537314978693916), en flink wat referenties nagezocht. En dat had ook weer zowel kennis als een lijstje van artikelen opgeleverd die ik ook graag zou willen lezen (mocht ik daar ooit de tijd voor vinden).

Belangrijker: dit was allemaal geen uitstelgedrag, in mijn hoofd was het aan het gonzen, ideeën probeerden zich te verbinden, er ontstonden aanzetten tot kritiek, ik schreef in mijn hoofd intro’s voor mogelijke artikelen (die ik wel nooit zal schrijven), en ik begon betekenisvol verband te zien tussen verschillende aspecten van mijn interesses voor taal, poëzie, technologie, het belang van lezen, wat een goede zin is, een zin die je niet gedachtenloos parst, maar die je leest – enzovoorts.

Maar was dit een werkdag?

Inderdaad, de meeste van de tabs en vensters die ik had openstaan gingen over literatuur en AI, taal en AI.

Tussendoor deed ik ook wat redactiewerk, vulde ‘tags’ aan op de website, beantwoordde wat mails, en ik moest mn hoofd breken over de website van een onderzoekster die probeert uit te zoeken of AI onverwachte betekenisvolle verbanden kan leggen tussen items uit een archief. Ze had als testdata de hele V2_website gebruikt (met toestemming). Ze vroeg zich af of AI met intrigerende ‘curatoriële’ voorstellen zou kunnen komen. Het ‘hoofd breken’ betrof in dit geval vrijwel vruchteloos nadenken waarom ik alles wat ik op die website zag, me totaal verveelde, net als elk door de AI gegenereerd tekstje (hoe correct ook), en de ‘knowledge graphs’. (Gosh, die hadden we 10 jaar geleden ook op de website van V2_…) Het was allemaal 100% oké, maar van een onmetelijke saaiheid waardoor ik alleen maar kon denken: ‘waarom zou je dit doen, en waarom in godesnaam zou ik er naar moeten kijken?’ (Tja, omdat het bij mijn werk hoort? Maar dat telt niet). En hoe laat ik dat op een aardige manier weten, dat ik het hemeltergend saai vind? Indrukwekkend was wel dat je nu dus blijkbaar zoiets zonder al te veel problemen kunt maken, met grafische representaties van de data, vergelijkingen met data uit andere archieven, het aangeven van gaten en inconsistenties, enzovoorts. Alleen – jeez…. waarom? Alles wat de AI oplepelt zijn dingen waar je tegenaan zou lopen als je een kunsthistorisch artikel zou willen schrijven over het desbetreffende onderwerp. Handig? Ik weet het niet. AI zal niet alleen dat artikel genereren, maar nog honderden andere, duizenden, miljoenen zo je wil. (Ha, laat er agents op los die weer andere agents maken die miljoenen essays in honderden verschillende stijlen genereren en die publiceren op talloze door AI gegenereerde websites over mediakunst). Laat je AI die essays schrijven, dan krijg je vooralsnog teksten die je echt niet wilt lezen. Ik althans kan ze niet lezen, omdat ik bij het proza waarmee AI komt aanzetten al mijn aandacht verlies.

Doet me denken aan de blurbs die ik dit jaar of vorig jaar kreeg aangeleverd, korte beschrijvingen van 3 regels van kunstwerken voor de website, voor de PR. Ik was in staat te constateren dat ze grammaticaal deugden, maar ik ‘zag’ helemaal niks, en ik begreep er ook niks van, de zinnen waren niet in staat mijn leesaandacht te pakken. Nu zijn PR-blurbs meestal nogal eenvormig en bijna betekenisloos, maar zo erg als deze 12 (of 13 of 11) had ik nog niet meegemaakt. Vroeger moest ik minstens de helft herschrijven vanwege de fouten of omdat ze onbegrijpelijk waren, of drie keer hetzelfde stelden. Anyway. Ik was overigens te laf om er wat van te zeggen en heb ze onveranderd gepubliceerd. Wie leest die blurbs? Ja AI.

Waar was ik. Dingen die ik las. Charlotte Remarque in De Groene over literatuur en AI, en de recente kwesties daarrond: https://www.groene.nl/artikel/kunnen-critici-nog-lezen.

(Waarbij de kwestie rond Thélyson Orélien me doet denken aan de plagiaatverwijten (50 jaar ofwat geleden) aan Yambo Ouologuem, die in Le devoir de violence inderdaad veel ‘overschreef’ van anderen, wat niet hoort volgens in de westerse literatuuropvattingen. Er kwam een rechtszaak over de anderhalve pagina die hij ontleende aan Graham Greene, maar dat hij veel overschreef uit Arabische kronieken over Afrikaanse geschiedenis zag indertijd niemand. (Ik schrijf dit uit mn hoofd, zonder het na te zoeken in Christopher Wise’s Yambo Ouologuem: Postcolonial Writer, Islamic Militant, dus misschien zeg ik het niet helemaal correct). (Die kwestie, en het verschil tussen de Europese en westers-intellectuele houding tegenover AI, en de zo te zien veel pragmatischer benadering in bijvoorbeeld de Global South is interessant – allright insert reclame voor Payal Arora’s The Library of the Incalculable waarin dat ook een motief is, als ik het (ongelezen) mag geloven: https://v2.nl/publications/the-library-of-the-incalculable).

Verder las ik in Jacobin over Wall Street dat almaar nerveuzer wordt over beleggingen in AI: https://jacobin.nl/wall-street-wordt-almaar-nerveuzer-vanwege-ai/. En uit de Amerikaanse Jacobin Politics after Literacy, een essay waarin Sam Kriss het helder samenvat, onder bekende verwijzingen naar Luria, Ong en McLuhan, https://jacobin.substack.com/p/politics-after-literacy – ik moet Flusser er weer eens op naslaan, denk ik dan. En van dezelfde Sam Kriss en fijne rant tegen AI-proza: https://samkriss.substack.com/p/if-you-let-ai-do-your-writing-i-will. En via hem weer links naar de grootse geschiedenis van Centraal-Azië – de tijd van Al Biruni en Ibn Sina en anderen. (Ik ben halverwege in een boek over die twee grote geleerden).

Dan een leesbaar maar eigenlijk slecht interview met Nick Bostrom in De Correspondent – tja, die man is gewoon een hardcore positivist en rationalist en transhumanist en effective altruist, en die rekenen gewoon uit wat optimaal is (in hun AI-enhanced excel-sheets zeg maar) en zouden de rest liever afschaffen. Het fundamentele probleem is dat ze, rationele technocraten die ze zijn, strikt willen uitgaan van hun model van de wereld – maar wereldmodellen zijn altijd beperkt, er zijn altijd dingen die er buiten vallen (omdat we ze niet kennen, niet mee laten doen (expres of per ongeluk), niet meewegen omdat we (nog) denken dat ze geen waarde vertegenwoordigen), en misschien zijn die wel degelijk van belang (maar wisten we het niet). Bostrom is een slechte filosoof omdat hij dat wel degelijk lijkt te weten, maar er in zijn denken toch geen rekening mee wil houden. (Zoiets herinner ik me tenminste van het lezen van Superintelligence, bijna 12 jaar geleden). Een goede filosoof neemt juist die onzekerheid en dat onbekende als uitgangspunt. Denk ik.

De pogingen van schrijvers (niet alleen Charlotte Remarque, maar ook Bert Natter bijvoorbeeld) om duidelijk te maken wat het menselijke aspect van schrijven is, en waarom juist dat de kern is (die AI nooit zal kunnen pakken), bevredigen me overigens niet helemaal. Ze zitten absouut op de goede lijn, maar je moet verder denken. In zijn nieuwste boek Wij zijn lichaam schrijft Dirk van Weelden daar al veel beter over (en filosofischer – dat wil zeggen, in-meer-stappen-denken). Hij geeft het meer reliëf, achtergrond, fundament. (Ik moet hoognodig de citaten opzoeken en overtikken!)

Deze kwestie, wat er nu gebeurt met AI, taalmodellen, schrijven, poëzie, lezen, raakt aan fundamentele dingen, of beter gezegd, je kunt de kwesties rond AI, schrijven, lezen, denken, alleen goed vatten als je het tot op de bodem uitzoekt. AI kan vanalles. Een slappe roman fabriceren in honderd verschillende versies, precies aangepast op jouw leesvoorkeuren – peuleschil. Maar daar gaat het niet om. Waarom lees je? (Niet alleen om even te ontsnappen aan je sores). Dat moet je vragen. Wat is begrip eigenlijk? Wat bedoelen we als we zeggen dat we iets begrijpen? Waarom is begrip belangrijk? Wat moeten of willen we zelf kunnen begrijpen? Wat gebeurt er als we lezen? Lezen is iets anders (of meer) dan de betekenis van een stel zinnen bij elkaar zetten. Lezen is een transformatie. (En maakt soms een sprong naar het onbekende mogelijk).

Is lezen een transformatie? Zijn we naar die transformatie op zoek? Ik denk dat daar een ‘crux’ ligt. Er vindt een sprong plaats – naar iets onbekends, iets wat er nog niet wat. Het heeft ook te maken met tijd. AI kent alleen verleden, maakt statistische afleidingen uit het verleden. Als wij praten of schrijven doen we dat niet alleen op basis van wat we weten uit het verleden. We maken steeds een sprong naar de toekomst, naar het onbekende. Ik moet zeggen dat als ik bij dit soort gedachten aanland, ik begin te ‘voelen’ dat ik filosofische bagage mis (ervan uitgaande dat anderen – filosofen – zich hun leven lang het hoofd hebben gebroken over deze zaken).

Waarom lees ik eigenlijk? Waarom in godesnaam lees ik al mijn leven lang al die romans, al die gedichten, die filosofie ook, een waarom is dat voor mij belangrijk? Waarom is dat zo’n ongemeen spannend avontuur? (En ook, verzuchting, zijn er steeds minder mensen voor wie dat ook geldt).

Ik bedoel, wat Samuel Vriezen voor elkaar krijgt in Harmonie der scheuren. Als je moet parafraseren, of samenvatten, of uitleggen aan iemand anders zit je enthousiast te stamelen, terwijl het tegelijk volkomen helder is als je het leest. De gedichten vormen en wijzen vooruit naar een mogelijke toekomst, een heel andere, en je ziet als lezen die toekomst voor je. Precies daarom. Hij doet in die versregels iets wat je niet voor elkaar kunt krijgen in een argumentatieve filosofische tekst. (Natuurlijk is van alles aan uit te leggen, te interpreteren, en anders te vertellen – en dat zou je ook moeten doen, terugschrijven, verderschrijven). Het is poëzie die een sprong mogelijk maakt, het onbekende, toekomstige, dat niet vanzelfsprekend verschijnt uit alles wat er daarvoor in de databases en modellen gestopt was. Zoiets. Ook dit zou ik beter moeten formuleren. (Samuel Vriezen’s werk vormt natuurlijk een mooi vertrekpunt, ook omdat hij een dichter en componist is die zich juist wel inlaat met tekst- en klankgeneratie, met wiskunde, met algoritmes, met artificiële intelligentie, en niet eentje die tegenover de technologie alleen maar het vol bloed kloppend hart van de mens stelt dat kan voelen, ah, voelen en dat kan de AI niet!) Anyway.

Waar was ik. Wat ik allemaal las. En nu is het bijna elf uur ‘s avonds. Vanmiddag kwamen De essays van Stefan Hertmans binnen, want ik had net zijn journalen Smeltwater en middagzon gelezen met meer interesse dan ik had verwacht. En die heb ik nog niet eens ingekeken. (Dat is ook een soort onderzoek naar wat ik zelf eind jaren tachtig en in de jaren negentig in de literatuur belangrijk en spannend vond, en in Hertmans een schrijver vond met deels vergelijkbare interesses – zijn eerste roman, verhalenbundels, dichtbundels en essays stonden gewoon op de plank in de OBA, en anders wel bij Perdu).

En nu dan toch maar AI en taal van Walter Daelemans bestelt (https://ai-en-taal.uantwerpen.be), op aanraden van Marc van Oostendorp eigenlijk (https://neerlandistiek.nl/2026/09/1363730/), die onlangs ook dit opmerkte: ‘Het intrigerende voor de taalwetenschap is ook dat het taalvermogen van ki duidelijk een andere basis heeft dan dat van mensen, en dat die ki dus nieuwe vragen stelt. Ki gebruikt enorm veel brute kracht voor zaken die wij subtieler doen: voor een ki Nederlands kent, moet het eerst miljoenen of miljarden woorden lezen, wij mensen hebben dat niet nodig. Tegelijkertijd kan ki allerlei verzonnen ’talen’ leren die voor mensen buiten het bereik zijn. Wij mensen hebben een beperkter brein, maar kunnen daarmee als baby’s binnen de kleine ruimte van de menselijke talen efficiënter zoeken naar wat de taal is die er om ons heen gesproken wordt.’ (https://neerlandistiek.nl/2026/11/ki-schrijft-theorieen/).

Zo denk en lees ik verder.

Maar was dit nou een werkdag?

Uurtje, net voor het alweer heel vroeg donker wordt. Rustig herfstweer. Landje van Geijsel.

Nog een rustige herfstdag, bewolkt, nauwelijks wind. Ik ging voor 50 kilometer.In Uithoorn zag ik dat ik nog net wat extra nodig had. Dus voor het eerst in 20 jaar de doodklopende Amstelkade ingereden. Voor mijn doen stevig doorgereden, en zie, zomaar het hoogst gemiddelde van ‘t jaar.